jueves, 24 de diciembre de 2015

Viaxar no tempo

Unha das aspiracións científicas que máis ten animado a imaxinación dos seres humanos, viaxar no tempo, xa é posible. De feito é a forma habitual na que facemos moitas das nosas viaxes. Non se alarmen, non imos a traernos aos dinosauros do xurásico, nin se perderon a noticia tecnolóxica do século. Explícome.

Cada vez que nos desprazamos, facémolo en dúas dimensións: no tempo e no espazo. Recorremos unha certa distancia nun tempo determinado, de aí que a velocidade se mida (perdón pola obviedade) en, por exemplo, quilómetros por hora. Pero mentres o tempo é unha variable totalmente abstracta, o espazo é unha variable que se concreta asociándose a unha xeografía ou a unhas xeografías determinadas. Cada viaxe significa o transcurso dunha serie de segundos, minutos ou horas que en esencia son todos iguais, sen embargo o recorrido é absolutamente distinto. Ou máis ben solía ser. Eis aquí o cambio.

Na viaxe tradicional recorriamos lugares, paisaxes concretas poboadas de montañas, pontes, igrexas, viñedos, fábricas, castelos, etc, etc. Sen embargo, a medida que a tecnoloxía nos permitiu aumentar a velocidade a dimensión espacial foise volvendo cada vez máis difusa. Viaxamos en avión, por riba das nubes, onde non existe a xeografía ou a unha altura onde as curvas da paisaxe desaparecen. Viaxamos en trens de alta velocidade, a través de túneles, trincheiras e, en definitiva, de espazos cada vez máis baleiros de significado. Non é de estrañar que hoxe nos AVEs ninguén mire xa pola ventá, non so a causa do que sucede dentro, onde as pantallas das tablets ou dos smartphones pasaron a absorber toda a atención, senón tamén a causa de que o que sucede fora, á vista exterior, non ofrece ningunha información relevante.

Non estraña, por tanto, aquela anécdota do Denzel Washington, que estando en San Sebastián para recibir o premio correspondente a 62 edición do festival de cine, declarou “sentirse moi contendo de estar no Mediterráneo”. Non creo que sexa atribuíble exclusivamente á suposta ignorancia dos norteamericanos, senón que máis ben é un síntoma dun modo de desprazarse que permite moverse entre dous puntos distantes varios miles de quilómetros sen pasar por ningún lugar intermedio recoñecible, sen ningunha referencia. Desprazámonos nunha única dimensión, a temporal. Gañamos velocidade, pero estamos a perder algo importante, que ten que ver coa esencia do ser humano. Do mesmo modo que se nos escaparía algo imprescindible se nas conversas cotiás nos limitaramos a intercambiar un ola e un adeus.

 

Gonzalo Rodríguez

 

Galiza Vaiven

martes, 9 de diciembre de 2014

O mito dos emprendedores

Nunha pequena garaxe en Palo Alto, California, entre 1938-1939, William Hewlett e David Packard experimentaron con numerosos aparatos electrónicos, incluíndo un prototipo para un oscilador de audio. Ese oscilador permitiulles crear Hewlett-Packard (HP). Steve Jobs fundou Apple en 1976 xunto cun amigo da adolescencia, Steve Wozniak, no garaxe da súa casa. Jeff Bezos iniciou a andadura do proxecto que logo sería Amazon no garaxe dunha casa que tiña alugada coa súa muller en Seattle. Alí instalaron os tres servidores cós que empezaron a operar. Google foi fundado por Larry Page e Sergei Brin, cando eran estudantes de doutoramento en Stanford… no garaxe dunha amiga en Menlo Park (California).
Como todo mito, este dos emprendedores de garaxe non está suxeito a contraste científico, senón que forma parte dun sistema de crenzas popularizado pola potencia comunicativa dos heroes. A través da narración vanse colocando os ideais subxacentes. O garaxe simboliza o espazo de liberdade, tanto creativa, como aquela da que desfrutan os homes libres, os que traballan para si mesmos. Pero sobre todo expresa a idea de que non se precisa máis que os propios soños para conseguir o éxito. Bonito, pero falso.
Os emprendedores, lonxe de actuar no baleiro e ser heroes solitarios son, sobre todo produtos territoriais e organizacionais. Queremos dicir, en primeiro lugar, que os emprendedores florecen alí onde se dan unha serie de precondicións colectivamente construídas: boas infraestruturas, universidades de calidade, empresas auxiliares e de apoio competitivas, man de obra cualificada, regulación axeitada, etc, etc. Trátase dun proceso sistémico no que o emprendemento é unha función das bondades do territorio para a competitividade das empresas. Por seguir cos casos anteriores, nin esas empresas naceron en lugares como México, España ou Afganistán, nin era probable que o fixeran. Sen universidades como Standford ou Berkeley, sen compras públicas que crearon o substrato industrial, sen investimentos en infraestruturas e todo o demais, na costa oeste tampouco tería pasado. De feito, todas as empresas anteriormente citadas xurdiron logo de enormes e continuados investimentos públicos que permitiron superar as fases máis incertas do proceso de investigación – innovación e sentar as bases para a súa aplicación comercial. Internet, o GPS, as redes inalámbricas, as pantallas táctiles e ate o sistema SIRI foron desenvoltas directamente polo sector público ou mediante fondos estatais.
A utilidade desta parábola é grande, en EE.UU. ten contribuído a soster o mito da terra de oportunidades e no resto do mundo apuntala de modo análogo a aspiración da mobilidade social ascendente. No caso de España, como non podía ser menos, o actual goberno apropiouse deste marco cognitivo ou sistema de crenzas para encubrir a súa falta de políticas á hora de crear esas condicións territoriais que facilitan a emerxencia das empresas e, máis xeralmente, a competitividade do sistema produtivo. E xa de paso, colocar a culpa na sociedade, particularmente nos mozos. Resulta que a causa do insuficiente desenvolvemento empresarial de España ou da tardanza en saírmos da crise é da falla de espírito empresarial. Dito e feito: créase unha inxente maquinaria de fomento da emprenditorialidade para dar corpo á culpa. Ás políticas non se lles espera.

Gonzalo Rodríguez

Galiza Vaiven

domingo, 19 de octubre de 2014

A Ciencia

Hai unhas cantas décadas o coñecemento estaba espallado entre as comunidades e era diverso como diversos eran os ecosistemas, os réximes políticos ou os modelos económicos onde fora concibido. Ese coñecemento transmitíase entre xeracións mediante a relación entre mestre ou titor e aprendiz. Tamén é certo que, ao menos entre nós, estaba compartimentado por xénero e clase social, con barreiras que impedían a súa libre circulación.

Hoxe a produción e distribución de coñecemento mudou drasticamente. Prodúcese a través dun único método acreditado, o hipotético – dedutivo. Toda alternativa é desprezada ou denunciada como ilexítima. Este novo coñecemento circula por instancias universitarias, institutos de investigación, departamentos de I+D e revistas especializadas, encriptado nunha xerga indescifrable para os legos e trazando a elipse dun circuíto pechado. Algunha pinga chega ao común da cidadanía, traducida por xornalistas e divulgadores, pero non deixa de ser unha fracción anecdótica. Por suposto o que se estuda vén condicionado polas prioridades dos financiadores, é dicir, por fins lucrativos (patentes), ou por intereses políticos.

Nas sociedades actuais a Ciencia (mal que lles pese aos bos científicos) ostenta o papel que antes se lle atribuía á relixión: o monopolio da verdade. O aparello da Ciencia é unha bela e formidable construción humana, e as súas conquistas, asombrosas. Pero ten os seus pecados orixinais. Non é desligable do contexto socioeconómico que a fixo (e fai) posible e opera a favor dunha uniformidade mundial do coñecemento que a todos nos empobrece.

Marcos Lorenzo

Galiza Vaiven

martes, 16 de septiembre de 2014

Os vasos comunicantes

E se a loucura e a cordura seguiran o principio dos vasos comunicantes? E se foran un fluxo que puidera circular entre corpos próximos ate nivelarse? Non estamos acaso conectados a aqueles que nos rodean?

Aos poucos anos de rematar a carreira de Medicina en Madrid, Ricardo Nuñez decidiu fundar un psiquiátrico na súa casa natal de Vilapedre. Corría o ano 1910 e naquel tempo o confinamento era a pauta habitual fronte á loucura. En celas no único Manicomio que existía en Galicia, o de Conxo, ou en lugares tal vez peores nas casas, escondidos da mirada dos veciños.

En Vilapedre non so non se practicaba o illamento, senón que se fomentaba a integración na comunidade. Non foi doado, cruzarse nos mesmos camiños e convivir son cousas ben distintas. Os homes rosmaban un saúdo, cando non torcían o xesto, se de volta a casa pasaban canda un grupo de tolos e, sempre que podían, esquivaban os seus lugares. Só as mulleres, non todas, lles amosaban confianza. Fose o discreto arbitraxe delas, as consideracións cara o médico ou o simple goteo do tempo, os estraños acabaron por ser tan propios como calquera outro de San Fiz, acudindo a axudar nas mallas ou a saltar as cacharelas no San Xoán.

O Dr. Núñez escoitou a todos os que se sentaban á súa mesa. A meirande parte deles estaban na casa dende a apertura. Eran poucos ós que algún día regresaban cos seus parentes. D. Ricardo sempre se preocupara de que as familias seguiran sendo parte da vida dos internos e, ó principio, as visitas eran frecuentes, logo menos. Co pago dos gastos pasaba igual. Nos últimos anos eran os ingresos da consulta médica, ben reputada na bisbarra, os que sostiñan o día a día. Mesmo cando o médico estaba xa maior e impedido e alí xa só quedaban el e catro doentes, foron estes os que o coidaron ate o último momento.

-Non queda outra- dixo, mentres se erguía da mesa e con paso firme, a man esquerda tentando na parede, saía cara o corredor. Os demais seguírono. Dende que o doutor perdera a vista non había quen conducira o coche no que adoitaban baixar a Sarria a facer a compra. A vida en Vilapedre fixérase complicada. Aquel día os da vila viron como pola costa de Betote baixaba o auto que manexaba D. Ricardo coas indicacións que un tolo lle daba. Como a auga dos vasos acadaran o equilibrio.

Gonzalo Rodríguez

Galiza Vaiven

miércoles, 6 de agosto de 2014

Intelixencia e murmurio

Na cultura tradicional galega había, ao menos, dous grandes sistemas de información e control. Por unha parte estaba a Igrexa, con tantas delegacións como núcleos de poboación existían no país, e cunha descomunal capacidade para “xerar opinión” mediante a súa lexión de correspondentes. O sacramento da confesión era só unha das ferramentas das que dispuña o sacerdote para exercer a súa particular “observación participante” e así mellor administrar perdóns e castigos. A súa mímese na comunidade convertíao en parte esencial dunha paisaxe social que poderíamos definir como católica. E sen embargo, o enorme caudal de información que acumulaba fluía de forma prioritaria cara os seus superiores ou cara as outras forzas vivas locais, fosen a garda civil, o alcalde ou o xuíz. É dicir, que en ningún caso podemos deducir que o seu rol fose neutral, senón que máis ben servía ao mantemento da orde política herdada.

Por outra banda estarían as conversas dos propios paisanos. Todos temos presenciado nalgures as intensas murmuracións, ou mesmo disputas, a respecto das peripecias vitais dun veciño ou dos porqués xenealóxicos do seu aspecto físico ou carácter (a quen imita). Aqueles repasos exhaustivos a canto parente ou coñecido había, incluíndo os seus lazos con terceiros, eran, a falta de televisión, unha forma de entretemento rosa, pero tamén unha forma de pórse ao día no mapa de relacións da comunidade, dunha comunidade, por certo, bastante extensa. Eran, por dicilo así, a memoria viva da comunidade en permanente actualización. Unha historia local redactada por milleiros de bocas e ouvidos.

A bastísima cantidade de datos que circulaban por esa rede podería desmentir a famosa teoría dos seis vínculos (toda a humanidade estaría conectada por, como máximo, seis pasos) e tela reducida a dous ou tres. A miña profesora de inglés, a estoniana Marina Sitikova, ficou fascinada co modo de conversar con ela dun velliño dunha aldea de Ourense, comezando pola pregunta totémica “e ti de quen ves sendo?” e concluíndo, logo de varias reviravoltas no interrogatorio, que efectivamente coñecía a unha amiga súa… E era certo!

Aquela densa malla polifónica conformaba unha especie de servizo de intelixencia das clases populares, cunha función evidente de control social (máis ou menos difuso, máis ou menos punitivo) pero tamén era unha vía de empoderamento. Eran todos eles e elas os autores e intérpretes da súa propia narración en común. Agora, e por efecto da modernidade, esa internet arcaica está a desaparecer. Iso foi o que, simbolicamente, expropiaron os grandes xornais do país e outras formas de centralismo informativo.

Servirán as redes sociais e as novas tecnoloxías para recrear algo semellante? Nin se sabe. Veremos.

Marcos Lorenzo

 

Galiza Vaiven

viernes, 25 de julio de 2014

Maluntocracia

De entre as frases feitas e os refráns, teño un especial interese nas primeiras. Distínguense pola súa antigüidade: mentres estes últimos reflicten un acervo xerado no pasado, as primeiras son unha especie de estado da arte do pensamento convencional, trazos seguramente fragmentarios da nosa conciencia colectiva. Non importa se son certos ou non, a súa relevancia ven da súa capacidade para formatear a nosa visión das cousas.

Hoxe andaba a cavilar no aserto de que temos o que nos merecemos. O rechamante desta frase é que so se usa en senso negativo, tanto no plano colectivo como no individual. Se nunha conversa emerxe o debate político, digamos por exemplo, sobre os recortes na sanidade ou a reforma laboral, alguén haberá de sentenciar con ela. Do mesmo modo é fácil que ante as faltas dos demais alguén dictamine de igual modo. Da igual se un fracasa nos negocios por buenista ou por explotador, alguén sentenciará que ten o que se merece.

Ao contrario e máis estraño. Raramente escoitaremos dicir que o Premio Nobel de Medicina ten o que se merece cando lle conceden o galardón, ou que unha cidade ten o que se merece se a designan Capital Europea da Cultura. Non fica claro nesta cosmovisión que o éxito sexa consecuencia dos nosos méritos e, por tanto, o mérito non parece un valor especialmente apreciado. O demérito, en cambio, é amplamente considerado e discutido. Somos unha sociedade maluntocrática, o mal é a nosa medida das cousas.

Non digo que a meritocracia nos vaia levar cara un mundo perfectamente xusto, pero como utopía e ben máis bonita, ¿non?

Gonzalo Rodríguez

Galiza Vaiven

domingo, 13 de julio de 2014

SANTIAGO

Cando eu viñen vivir a Santiago, sobre o ano 96, descubrín unha cidade que engaiolaba. Coma en El Ángel Exterminador, un estraño magnetismo nos matiña atrapados nela. Compostela posuía entón mil encantos: era aberta, cosmopolita e culta, acollía unha multitude de estudantes provenientes de todo Galicia, novos funcionarios da Xunta, veciñanza popular da bisbarra, peregrinos e turistas. Un cóctel social moi atractivo, con abundancia de persoas xoves e inquedas, que derivaba nunha atmosfera creativa, efervescente, da que xurdían propostas artísticas e empresariais, a modo dos procesos virtuosos que cita Richard Florida.

Ese aliñamento social foi intelixentemente arroupado por un urbanismo amable e coidadoso, que abría zonas verdes, valorizaba a arquitectura tradicional e gañaba premios internacionais, para orgullo de todos os galegos (si, xa sabemos que a costa de facer unha cidade decorado a prezos exorbitantes, coa conseguinte expulsión de poboación a concellos limítrofes).

Foi unha miraxe?

Desde hai dez ou doce anos todo foi decaendo. Moito antes da crise económica xa notabamos unha cidadanía máis átona, unha noite máis provinciana, un certo despoboamento vital… e o retorno do vello Santiago conservador e clerical, o das boas familias rendistas de extracción rural. Daría a sensación de que a cidade tivese vivido un esplendor artificial de tres décadas, propiciado polo baby boom e o incremento da matrícula universitaria, polo nacemento da Xunta e a chegada de miles de traballadores, é dicir, por unha riada de cartos públicos, e que agora volvese ao seu molde orixinal. A Universidade foise achicando, e os funcionarios da autonomía xa teñen corenta e pico ou cincuenta anos, con vivenda, descendencia e vida en Bertamiráns ou Milladoiro.

Esta dinámica recesiva viuse intensificada pola podremia política e a parálise do goberno municipal na actual lexislatura, sen iniciativa nin proxectos motores. Agardamos que agrome algún tipo de reacción cívica que permita deliñar un horizonte ilusionante. Con todo, e a pesar desta súa languidez (oxalá que pasaxeira), cómpre dicir que os namorados de Santiago seguímola sentindo cálida, divertida, pícara e sedutora… Tanto nas duras como nas maduras.

Marcos Lorenzo

Galiza Vaiven