Dona Ernestina a Xenerala

| Sin comentarios

Non hai familia que non presuma, se quere facelo, de que algún dos seus antepasados participase en determinados conflitos relixioso-políticos ou paraculturais. Todos, cando miramos cara aos nosos devanceiros, imaxinamos a algún deles, para iso están as lendas familiares, ben conspirando nalgún cenáculo de corte libertario, ben sabéndose privilexiado observador das intrigas máis eminentes da vida cultural da cidade ou pobo que ao devandito tocoulle en graza vivir.
Nestas circunstancias, eu teño que falar de dona Ernestina a Xenerala, muller de armas tomar, que foi, durante uns cantos anos, o figurón máis destacado da provinciana, por entón, Compostela.
Para falar desta muller témonos que situar nos últimos anos de Isabel II e nos coñecidos tempos da Gloriosa[1].
Esta muller naceu, viviu e morreu na casa máis bonita e fermosa da rúa Nova compostelá: soportal de tres arcos, catro luces, unha fachada de pedra labrada primorosamente e, para rematar, unha escaleira maxestosa e señorial. Na fronte da casa, catro impoñentes escudos entallados no século XVIII, tempo no que se erixiu a aristocrática casa.
Dona Ernestina resumía no seu sangue todas as vicisitudes da nobreza galega: rivalidades feudais, rancores familiares, aborrecimentos herdados e incomprensións de calquera clase, que se resolveron cando os seus pais casaron, din que para facer as paces dun preito secular que afectaba ás dúas familias.
De nacer home, sería un glorioso militar, afirmaba ela mesma.
Pero como non foi así, tivo que conformarse con montar unhas terríbeis e descomunais pelexas no seu contorno. Certo é que de todas sempre saía ela como gran triunfadora. O seu home e a súa filla morreron moi cedo, e, como os dotes de mando eran inesgotábeis, conservou na súa casa os mesmos serventes que cando eran tres os habitantes da mesma.
Xugo e vara, ese é o meu lema con esta chusma; arengaba á súa filla para que non se afastase do camiño recto e dereito.
Como nun principio os seus dotes ditatoriais non saían do ámbito doméstico, pronto se convenceu de que debía proxectalas nalgunha outra faceta da vida da súa cidade.
—¡Non se pode tirar pola borda unha capacidade como a miña! Se me deixaran, eu traíalles ao rego e poñíalles as cangalleiras a esta manda de ateos oportunistas e librepensadores. Pensara daquela que o terreo relixioso-social era o máis apropiado. Por iso é polo que fundou e, ¡como non!, presidiu durante anos a Asociación de damas carlistas. Non confortada con isto, fíxose cargo da dirección das sete confrarías máis importantes da cidade; polo cal os seus poderes ían desde a provisión dunha canonxía vacante ata colocar coma ela quería ás mozas da zona de Ribadavia[2] en casas coñecidas e de boa fama. Desta forma tan humana, garantíase a información máis secreta e pudorosa deses conveciños que tantos golpes de peito dábanse na próxima igrexa de Santa María Salomé. Eses coñecementos da vida privada eran un punxente e letal aguillón que cravaba ela na reputación do paisano que ousase macelar o seu límpido nome. Cun só xesto, ela confirmaba ou ben tiraba por terra calquera runrún que se expandise pola cidade sen o seu sacro consentimento.
—¡Quen controla a intimidade do veciño, ten a tixola polo mango! Se sabes como se ispe en privado, poderalo espir sen piedade en público.
A asistencia ou non invitación aos seus bailes anuais supuñan o empurrón definitivo ou a postergación máis absoluta dunha familia nos seus claros desexos de integración social. Tiña a potestade de facer e desfacer noivados, sempre pensando no bo decoro da respectuosa cidade. Moitas mozas que, pola súa culpa, quedaron a vestir santos,  aborrecíana con noxo e desprezo. Iso si, sempre en silencio. As miñas tías contan que as súas intervencións nas festas do casino de Santiago, rompendo parellas de baile, fixeron época.
Tamén se empregou a fondo na censura de estreas teatrais, pois ela pensaba que era quen para decidir que obra púñase en cartel e cal non. Por exemplo, Don Álvaro ou a forza do sino do Duque de Rivas[3] non se representou en Compostela grazas a ela. Había que vela como alardeou da súa gran fazaña durante meses nos múltiples confesionarios da catedral.
Ata que un día equivocouse gravemente. Intentou censurar a ópera A Traviata de Guiseppe Verdi baseada na inmoral e licenciosa —sic— A dama das camelias de Alejandro Dumas[4]. Nesta ocasión lanzou todos os seus poderosos e influentes tentáculos sobre o empresario do teatro, os actores, o arcebispo e demais autoridades e forzas vivas da vila. Pero nada. A obra representouse varias veces e sempre a teatro cheo. Non conseguiu prohibila. Fracasou estrepitosamente.
Mergullada nunha vergoñosa humillación, decidiu afastarse do social nunha especie de mal entendido exilio interior voluntario ao seu pazo de Ribadavia.
—Así mo pagan estes cafres incultos e ignorantes, devotos do máis perverso dos deuses do cenáculo romano. Xa me botarán de menos e viranme a chorar. Entón, poreinos a cada un deles no seu sitio. ¡Por estas e por Deus bendito!, blasfemaba a cada vez máis obesa muller.
Pero nada diso ocorreu. Todo o contrario. A vila creceu en liberdade e xolda festivaleira.
Débil e moi enferma, regresou pouco antes de morrer á súa casa da rúa Nova. Quería morrer como unha señora, na cidade que a viu nacer, e non nunha aldeíña de mala morte, como denominaba ela á histórica Ribadavia. Ou sería para que todos os estómagos agradecidos de Compostela asistisen ao seu enterro e a reconfortaran na súa morte, feito que non souberon facer en vida.
Durante moitos anos falouse na cidade da fastosidade do cortexo que percorreu o traxecto que separa a antiga rúa do Vico Novo do vello cemiterio do Rosario.
Levou moita xente de Deus.
As linguas velenosas, que, como as meigas, habelas hainas, din e contan que a maioría dos asistentes achegouse ao camposanto para comprobar in situ que esta muller estaba morta e ben morta.
As miñas tías falan de que lles contaran que un dos concorrentes a tal inhumación así o certificou publicamente no casino cando foi requirido para tal feito.
Ata, aseveran, fixéronllo xurar pola fe dos pecadores (sic).
—Bicho malo nunca morre, murmuraba moi baixo un dos veciños máis belixerantes na mocidade da Xenerala.
—Ao morto que non está presente, vela non se lle acende; sentenciou un bo home que portaba un gran cirio na súa man dereita para poñelo ao pé da sepultura por orde expresa da súa devota e correlixionaria esposa. ¡Que por min…!
—Non hai cousa peor que un morto vivo, culminou o máis experto e avezado dos enterradores do cemiterio, mentres botaba sen descanso padas e padas de terra sobre o féretro de dona Ernestina.
A incrédula xente abandonou o lugar cando os sepultureiros deron por finalizado o seu santo traballo e puideron comprobar que alí, sobre o féretro da Xenerala, había máis terra que a extraída das minas de Almadén.
A muller que morrera onte
deixou moito caldo na onda,
comamos, amigos, comamos,
non sexa ou demo que volva.

(Contos galegos)

[1] Isabel II, raíña de España (Madrid, 1830-París, 1904), filla de Fernando VII. Baixo o seu reinado sufriu o 18 de setembro de 1868, polas súas veleidades cos poderes máis reaccionarios, a revolución denominada a Gloriosa, polo que tivo que instalarse en París. Logo de varios intentos para forzar a súa restauración, abdicou no seu fillo Afonso o 25 de xuño de 1870.
[2] Ribadavia: vila a 25 quilómetros de Santiago, na provincia de Ourense. Capital da comarca do viño do Ribeiro. Celébrase nesta vila a Festa da Historia o último sábado de Agosto. Declarada de Interese Turístico Nacional. Durante un día a vila mergúllase na Idade Media, vestíndose como na época e representando a historia da vila, antiga capital do Reino de Galicia durante un día. A moeda que se utiliza de curso oficial é o maravedí. Debe visitarse o castelo dos condes de Sarmiento, construído no século XV.
[3] Don Álvaro ou a forza do sino de Ángel Saavedra, duque de Rivas (1835): O gran drama romántico español. Con relación a Don Juan Tenorio de José Zorrilla, poderíase aplicar o refrán galego seguinte: o río Sil leva a auga e o Miño a fama.
[4] Alejandro Dumas (fillo) narra na súa novela A Dama das Camelias (1848) a historia de Margarita Gautier —cortesá no París do século dezanove— quen sentíndose redimida do seu pasado polo auténtico amor que por ela profesa Armando Duval       —novo pertencente á alta burguesía provinciana— decide recluírse con este último no campo. Gautier garda a esperanza de gozar do amor verdadeiro durante os últimos días da súa vida, xa que non considera a posibilidade de poder sobreporse á terríbel tuberculose que a afecta.

Autor: José Mª Máiz Togores

Profesor e escritor. O primeiro, de seguro. O segundo, iso creo.

Deja un comentario

Los campos requeridos estan marcados con *.