14 septiembre, 2019
por José Mª Máiz Togores
0 comentarios

Dona Ernestina a Xenerala

Non hai familia que non presuma, se quere facelo, de que algún dos seus antepasados participase en determinados conflitos relixioso-políticos ou paraculturais. Todos, cando miramos cara aos nosos devanceiros, imaxinamos a algún deles, para iso están as lendas familiares, ben conspirando nalgún cenáculo de corte libertario, ben sabéndose privilexiado observador das intrigas máis eminentes da vida cultural da cidade ou pobo que ao devandito tocoulle en graza vivir.
Nestas circunstancias, eu teño que falar de dona Ernestina a Xenerala, muller de armas tomar, que foi, durante uns cantos anos, o figurón máis destacado da provinciana, por entón, Compostela.
Para falar desta muller témonos que situar nos últimos anos de Isabel II e nos coñecidos tempos da Gloriosa[1].
Esta muller naceu, viviu e morreu na casa máis bonita e fermosa da rúa Nova compostelá: soportal de tres arcos, catro luces, unha fachada de pedra labrada primorosamente e, para rematar, unha escaleira maxestosa e señorial. Na fronte da casa, catro impoñentes escudos entallados no século XVIII, tempo no que se erixiu a aristocrática casa.
Dona Ernestina resumía no seu sangue todas as vicisitudes da nobreza galega: rivalidades feudais, rancores familiares, aborrecimentos herdados e incomprensións de calquera clase, que se resolveron cando os seus pais casaron, din que para facer as paces dun preito secular que afectaba ás dúas familias.
De nacer home, sería un glorioso militar, afirmaba ela mesma.
Pero como non foi así, tivo que conformarse con montar unhas terríbeis e descomunais pelexas no seu contorno. Certo é que de todas sempre saía ela como gran triunfadora. O seu home e a súa filla morreron moi cedo, e, como os dotes de mando eran inesgotábeis, conservou na súa casa os mesmos serventes que cando eran tres os habitantes da mesma.
Xugo e vara, ese é o meu lema con esta chusma; arengaba á súa filla para que non se afastase do camiño recto e dereito.
Como nun principio os seus dotes ditatoriais non saían do ámbito doméstico, pronto se convenceu de que debía proxectalas nalgunha outra faceta da vida da súa cidade.
—¡Non se pode tirar pola borda unha capacidade como a miña! Se me deixaran, eu traíalles ao rego e poñíalles as cangalleiras a esta manda de ateos oportunistas e librepensadores. Pensara daquela que o terreo relixioso-social era o máis apropiado. Por iso é polo que fundou e, ¡como non!, presidiu durante anos a Asociación de damas carlistas. Non confortada con isto, fíxose cargo da dirección das sete confrarías máis importantes da cidade; polo cal os seus poderes ían desde a provisión dunha canonxía vacante ata colocar coma ela quería ás mozas da zona de Ribadavia[2] en casas coñecidas e de boa fama. Desta forma tan humana, garantíase a información máis secreta e pudorosa deses conveciños que tantos golpes de peito dábanse na próxima igrexa de Santa María Salomé. Eses coñecementos da vida privada eran un punxente e letal aguillón que cravaba ela na reputación do paisano que ousase macelar o seu límpido nome. Cun só xesto, ela confirmaba ou ben tiraba por terra calquera runrún que se expandise pola cidade sen o seu sacro consentimento.
—¡Quen controla a intimidade do veciño, ten a tixola polo mango! Se sabes como se ispe en privado, poderalo espir sen piedade en público.
A asistencia ou non invitación aos seus bailes anuais supuñan o empurrón definitivo ou a postergación máis absoluta dunha familia nos seus claros desexos de integración social. Tiña a potestade de facer e desfacer noivados, sempre pensando no bo decoro da respectuosa cidade. Moitas mozas que, pola súa culpa, quedaron a vestir santos,  aborrecíana con noxo e desprezo. Iso si, sempre en silencio. As miñas tías contan que as súas intervencións nas festas do casino de Santiago, rompendo parellas de baile, fixeron época.
Tamén se empregou a fondo na censura de estreas teatrais, pois ela pensaba que era quen para decidir que obra púñase en cartel e cal non. Por exemplo, Don Álvaro ou a forza do sino do Duque de Rivas[3] non se representou en Compostela grazas a ela. Había que vela como alardeou da súa gran fazaña durante meses nos múltiples confesionarios da catedral.
Ata que un día equivocouse gravemente. Intentou censurar a ópera A Traviata de Guiseppe Verdi baseada na inmoral e licenciosa —sic— A dama das camelias de Alejandro Dumas[4]. Nesta ocasión lanzou todos os seus poderosos e influentes tentáculos sobre o empresario do teatro, os actores, o arcebispo e demais autoridades e forzas vivas da vila. Pero nada. A obra representouse varias veces e sempre a teatro cheo. Non conseguiu prohibila. Fracasou estrepitosamente.
Mergullada nunha vergoñosa humillación, decidiu afastarse do social nunha especie de mal entendido exilio interior voluntario ao seu pazo de Ribadavia.
—Así mo pagan estes cafres incultos e ignorantes, devotos do máis perverso dos deuses do cenáculo romano. Xa me botarán de menos e viranme a chorar. Entón, poreinos a cada un deles no seu sitio. ¡Por estas e por Deus bendito!, blasfemaba a cada vez máis obesa muller.
Pero nada diso ocorreu. Todo o contrario. A vila creceu en liberdade e xolda festivaleira.
Débil e moi enferma, regresou pouco antes de morrer á súa casa da rúa Nova. Quería morrer como unha señora, na cidade que a viu nacer, e non nunha aldeíña de mala morte, como denominaba ela á histórica Ribadavia. Ou sería para que todos os estómagos agradecidos de Compostela asistisen ao seu enterro e a reconfortaran na súa morte, feito que non souberon facer en vida.
Durante moitos anos falouse na cidade da fastosidade do cortexo que percorreu o traxecto que separa a antiga rúa do Vico Novo do vello cemiterio do Rosario.
Levou moita xente de Deus.
As linguas velenosas, que, como as meigas, habelas hainas, din e contan que a maioría dos asistentes achegouse ao camposanto para comprobar in situ que esta muller estaba morta e ben morta.
As miñas tías falan de que lles contaran que un dos concorrentes a tal inhumación así o certificou publicamente no casino cando foi requirido para tal feito.
Ata, aseveran, fixéronllo xurar pola fe dos pecadores (sic).
—Bicho malo nunca morre, murmuraba moi baixo un dos veciños máis belixerantes na mocidade da Xenerala.
—Ao morto que non está presente, vela non se lle acende; sentenciou un bo home que portaba un gran cirio na súa man dereita para poñelo ao pé da sepultura por orde expresa da súa devota e correlixionaria esposa. ¡Que por min…!
—Non hai cousa peor que un morto vivo, culminou o máis experto e avezado dos enterradores do cemiterio, mentres botaba sen descanso padas e padas de terra sobre o féretro de dona Ernestina.
A incrédula xente abandonou o lugar cando os sepultureiros deron por finalizado o seu santo traballo e puideron comprobar que alí, sobre o féretro da Xenerala, había máis terra que a extraída das minas de Almadén.
A muller que morrera onte
deixou moito caldo na onda,
comamos, amigos, comamos,
non sexa ou demo que volva.

(Contos galegos)

[1] Isabel II, raíña de España (Madrid, 1830-París, 1904), filla de Fernando VII. Baixo o seu reinado sufriu o 18 de setembro de 1868, polas súas veleidades cos poderes máis reaccionarios, a revolución denominada a Gloriosa, polo que tivo que instalarse en París. Logo de varios intentos para forzar a súa restauración, abdicou no seu fillo Afonso o 25 de xuño de 1870.
[2] Ribadavia: vila a 25 quilómetros de Santiago, na provincia de Ourense. Capital da comarca do viño do Ribeiro. Celébrase nesta vila a Festa da Historia o último sábado de Agosto. Declarada de Interese Turístico Nacional. Durante un día a vila mergúllase na Idade Media, vestíndose como na época e representando a historia da vila, antiga capital do Reino de Galicia durante un día. A moeda que se utiliza de curso oficial é o maravedí. Debe visitarse o castelo dos condes de Sarmiento, construído no século XV.
[3] Don Álvaro ou a forza do sino de Ángel Saavedra, duque de Rivas (1835): O gran drama romántico español. Con relación a Don Juan Tenorio de José Zorrilla, poderíase aplicar o refrán galego seguinte: o río Sil leva a auga e o Miño a fama.
[4] Alejandro Dumas (fillo) narra na súa novela A Dama das Camelias (1848) a historia de Margarita Gautier —cortesá no París do século dezanove— quen sentíndose redimida do seu pasado polo auténtico amor que por ela profesa Armando Duval       —novo pertencente á alta burguesía provinciana— decide recluírse con este último no campo. Gautier garda a esperanza de gozar do amor verdadeiro durante os últimos días da súa vida, xa que non considera a posibilidade de poder sobreporse á terríbel tuberculose que a afecta.

8 septiembre, 2019
por José Mª Máiz Togores
0 comentarios

Poética

Nos latexos dos meus versos
defendo as miñas crenzas,
confeso a fe dos meus,
espallo o recendo da nosa terra,
e fago con eles unha trincheira
colmada de astros e de estrelas.

Nos latexos dos meus versos
sinto a vida sen medos nin cadeas,
sepultando os meus cipreses
nun tempo de brancas camelias,
e trazo, con pulso firme,
nunha beira sempre viva,
o perfil dunha espida letra.
(Verbas da terra)

filoso@filoso.gal

1 septiembre, 2019
por José Mª Máiz Togores
0 comentarios

Declaración de intencións

Trémeme o pulso. A miña fronte humedécese e un lixeiro comichón nos ollos faime palpebrexar de modo insistente. José María, deixa de teatralizar e ponche a escribir o que me dixeches onte que querías comunicar aos teus lectores. Se os tes. Se me entrecorta a respiración e un bafexo nasal transmíteme certa serenidade e achégame unha maior certeza mental. Escribo o título. Nada orixinal. Convénzome de que o debo facer. Volvo dubidar. Do que non dubido en absoluto, si de facelo público, é do que me espetou na cara o meu blogue cando se quixo poñer en contacto comigo dun modo súbito e algo brusco. Estás a desvariar, José María, é imposible que o teu blogue fáleche. Está a prexudicarche en exceso a calor de Madrid. Deberías descansar un tempo. Como comprenderás agora non valoro o máis mínimo que ti dubides de que o meu blogue fálame na soidade da noite. No quiero seguir, díxome. No quiero seguir. É curioso que o meu blogue diríxese a min en ocasións en castelán. A túa educación. Sigo dubidando. Bacon di que a dúbida é a escola da verdade. Non paro no meu empeño. Sentado ao computador, golpeo con man convulsa pero testán un teclado que me mira cheo de expectación. Non lle vas a facer caso ao teu blogue?, parece que insinúa polo baixo. Coméntolle que ningún texto é completo, que ningún texto satisfai ao seu creador. Pois menos aos seus potenciais lectores. Os meus turbados dedos estremécense ante a resposta que ten este incipiente blogue. Cando lle dei vida, hai xa unhas semanas, alguén apreciado por min díxome que nada de contador de visitas. Nada. Aconséllocho. Iso é unha fotografía da túa petulancia. Alá ti e a túa autonomía creativa. Certamente reflexionei sobre iso. Decidinme. Intentei instalalo. Defraudei a esa anónima amiga que empezou a ver como se diluían os seus consellos en aras dunha absurda independencia miña. Non puiden. Iso xa o contaches en tempos pasados. Non te repitas. A realidade ensartoume entre cella e cella unha materialidade obxectiva que me prostrou no diván do psiquiatra totalmente desmoralizado. Díxocho alguén con plena sensatez, faloume por primeira vez o meu blogue. Segundo intento. O seguinte paso é non meterche nas “tripas” do blogue para ver ti a soas as entradas ou visitas. Moita exixencia para mi debilidade, amigo! Silencio aterrado. Rómpeo de novo o meu conversador nocturno. Que que fago eu neste blogue? A pregunta é ferinte. Baleirarme en cada pulsión en forma de escritura para que a xente que me lea non se precipite, tras analizar a primeira liña, no desencanto e apárqueme na beirarrúa dos portais anoitecidos. Quero que me coñezan. Vaia fraude de intención! Semana a semana colgo entradas coa vigorosa intención de captar a atención dun anónimo que inviste dez minutos do seu atarefado día (non máis, José María, non máis) na lectura dos meus textos. Cabe maior satisfacción? Non. As miñas creacións son de toda índole: contos breves, poemas en verso ou prosa, anécdotas, recordos… É o que ofrezo, pleno de ideas excitantes, aos meus navegantes voluntarios. Se ti, lector descoñecido, e por iso profundamente admirado por min, ansías xulgar as miñas composicións, espéroche na conta do meu correo filoso@filoso.gal. Opina, xulga, estima, deosta, enxalza, suxire, condena, sentenza, analiza, ditamina… Sempre serás ben recibido. Non che caiba a menor dúbida. Sempre. Pensa, para ir terminando o que quero que sexa un interludio breve, que tamén poderán aparecer textos en castelán, lingua que aniña nas miñas entrañas desde a miña máis tenra infancia. Poderás comprobar, libre de prexuízos, que ten un encanto incalculable. José María, sé breve. No día de hoxe as extensións só se soportan no pelo. Ha. Que humor máis elemental! O que ti me ofertaches en todos estes anos. Canta paciencia teño que ter contigo! Repítoche, antes de escribir, aprende a pensar e a entender. Outra cita sacada das procelosas augas da internet! Isto tamén mo ensinaches ti. Resolvamos o tema. Xa non me treme o pulso. Quedouse durmido. Pero é moi pertinaz e cornelán: no quiero seguir.

filoso@filoso.gal

30 agosto, 2019
por José Mª Máiz Togores
0 comentarios

O Pico Sacro

─Atende, rapaz. Primeiro que vaiamos realizar ti e mais eu a ascensión ó Pico Sacro, quero que saibas algunhas cousiñas da súa historia. É un dos montes máis coñecidos de Galicia e a lenda sempre vai con el.
Isto díxomo meu avó mentres collía o sombreiro e mailo bastón. O primeiro púxoo a modiño enriba da cabeza, e o segundo axeitouno axilmente a súa man dereita.
─Xa estou listo pra marchar, e miroume cunha cobiza chea de complicidade. Por certo, ¿sábeo túa nai?
─Si, avó, abofé, e di que as nove esteamos aquí, para cear todos xuntos.
─Ben, pois veña. Pés, para qué vos quero.
E con este ritual coñecido doutras veces ámbolos dous partimos para o Pico. El sempre dicía que coa idade había cousas que se repetían dun xeito matemático.
As pernas, preseiras pra andarela; os ollos, ben abertos; e o espírito cheo de enerxía.
Eu fíxenlle caso e púxeme disposto a camiñar na súa beira. Nada de présas, dicíame cos ollos ben espelidos. E remataba cun dito moi escoitados nas persoas maiores: Canto máis présa, máis vagar.
─Din as crónicas medievais que os discípulos do Apóstolo Santiago bautizaron así o antigo monte Ilicino.
Díxomo cunha gravidade acorde coa súa ergueita fachenda. A medio camiño percorrido meu avó tivo que sentar nun petouto para repoñe-las forzas.
─Hai que refresca-la gorxa.
A súa respiración, entrecortada e tatexante, non lle privaba seguir coa súa explicación. Tiráballe máis a lenda cá canseira.
─Tamén  se di que Justino, gardador do ouro que alí estaba soterrado só podía dispor del cando o monte era ferido polos raios.
Con man firme e paso presto recomenzamos á par a andaina.
─Tamén se fala dun castelo da raíña Lupa. No seu derredor habitaban tabeiróns, serpes e druídas; e os homes do Apóstolo domearon e derrubaron os monstros xunguindo os touros bravos que por alí sementaban o terror.
Xa no cume o silencio fíxose imprescindible. Tiñamos ante nos  unha incomparable paisaxe: Galicia en pequeno.
─A donosía que sinte o home por esta terra é desenfreada, case voluptuosa. Galicia, corpiño de aluados soños, é irrepetible.
Dende alí viamos Santiago, a illa de Arousa e o val do Ulla, tres símbolos da Galicia enxebre. Recordo a meu avó mirando o ceo.
─Hoxe vai treboada. E, cando isto ocorre, o Pico Sacro convértese no centro magnético da zona e nel descargan as tronadas que achéganse a esta comarca. Xa o fala o dito: “Cando o Pico Sacro cobre o capelo, meniñas do Ulla cubride o mantelo.”
E presupondo a posible choiva, iniciámo-la volta á casa. Satisfeitos pola paisaxe contemprada e cansos pola cumprida camiñada realizada.
(Aturuxos)

filoso@filoso.gal

28 agosto, 2019
por José Mª Máiz Togores
1 Comentario

Lembranzas

Lembro…
Aquel recóndito recuncho na fría e frondía adega da nosa casa do Burgo (Vedra, A Coruña) onde nos ocultabamos para dar inocentes bicos ao viño de misa que os nosos maiores crían ter alí a recado dos nosos desexantes beizos.
Aqueles muros de pedra, anchos, herméticos e poderosos, que nos días de forte calor non permitían que se requentara o fresco ambiente do interior.
Aquelas abelloadas vigas de madeira que soportaban a estrutura do piso superior e, que sen esconder tesouro algún, grazas ás tradicións dos nosos antepasados, facíannos soñar con prohibidos misterios e inimaxinables lendas.
Aquela vella cociña de leña que emitía rudimentarios fogos artificiais, á vez que unha música desconcertante e sedutora, pero que grazas a ela durante anos saboreamos os mellores praceres da cociña galega de aldea.
Aqueles teimosos colchóns da que, en incontables noites de verán, húmidos e fríos, foron leais e silenciosas testemuñas do necesario descanso dunha infinitude de irredentas esmorgas e non menos primeirizas bágoas de mocidade.
Aqueles egrexios retratos do primeiro andar que, en actitude intimidatoria e detidos nun tempo amarelo, durante numerosísimos anos foron silentes xuíces dos nenos que, con inconsciente falta de respecto, xogabamos ao agocho ou ao xogo da tula nas frecuentes tardes de choiva.
Aquelas vellas e sobadas lentes de patillas retortas, cuxo dono sempre esquecía na mesa velador da era, e que durmiñaban solitarias e ansiosas dunha nova caricia todas as madrugadas sobre a portada dalgún humedecido libro con follas de cor pallosa.
Aquela vistosa e case arrogante galería que nos permitía gozar duns solpores idílicos, locus amoenus dun tempo que se nos escapou das nosas mans irrevogablemente case sen darnos conta.
Aqueles vellos e trasnoitados xornais, que servían de prato ao máis inofensivo veleno que xamais foi capaz de matar e si cebar aos ratos máis lonxevos da fértil comarca do Ulla.
Aquela choiva lixeira, orballo, (chuvieiras, segundo algúns veciños da aldea) das tardes do mes de setembro que, nun asperxido cerimonial, anunciábanos indefectiblemente o final dun verán que empezaba a dar a protocolaria benvida a un triste outono.
Aqueles ollos de neno, asombrados e toleados polos contos e historias dun home que, cunha cabicha nos beizos, contábanos as máis insólitas aventuras dunha suposta pantasma que percorría a eira e os xardíns da nosa casa as noites de treboada.
Aquela canción hoxe xa case esquecida, pero que nas indelebles romarías de entón fíxonos a máis dun impregnar irremediablemente as nosas roupas dun peculiar cheiro a viño e a polbo, así como decorar os nosos xerseis de delatoras herbas e ferintes toxos.
Aquelas palabras e frases dos veciños da aldea nun desnormativizado galego que, cando as oín por primeira vez, bailaron nos meus oídos como as pingas de rosada repenicaban nos cristais nas húmidas madrugadas do mes de maio.
Aquelas olladas, distantes ou próximas, entre xogos, charlas ou música, que se cruzaban efervescentes e facíanse mil declaracións dun amor aínda adolescente.
Aquel… Aquela… Aqueles…
Que por que lembro… tantos aqueles…, preguntaranse, amigos lectores.
Porque xa non conservo nin recunchos de adega, nin muros de pedra, nin vigas de madeira, nin cociñas de leña, nin teimosos colchóns, nin egrexios retratos, nin vellas e sobadas lentes, nin arrogantes galerías, nin xornais trasnoitados, nin chuvieiras, nin ollos de neno, nin cancións esquecidas, nin palabras en desnormativizado galego, nin olladas, nin…
Só conservo un bambaneante presente que se obstina en vivir nun idílico pasado.
(Certezas e dúbidas de Filoso)

filoso@filoso.gal

26 agosto, 2019
por José Mª Máiz Togores
1 Comentario

O terreíño

A idea foi miña. Dúbidas na xestación. Iso é malo. O que nace con incerteza desenvólvese sempre con titubeos e suspicacias. Propúxenlle un sábado pola noite, despois dun tapeo frugal, ir un día para cear a Compostela. Encantoulle. Viuna como a mellor proposición dos últimos meses. Nada que ver cos teus desventuradas suxestións, aduloume. Faleille dun hotel pequeno na zona vella de Santiago. Nada diso. O parador. Insistín en que o recollido e modesto tamén é fermoso e atractivo. Foi o primeiro encontrón. Pospuxemos a decisión. Cando esteamos no avión falamos. Xa en pleno voo puiden comprobar que se armou ata os dentes. Foime imposible facela desistir do seu centilante idea. Faleille dos sobrecustos. Sabes que ese non é problema. A min o sinxelo encántame, musitei. Para un día que viaxamos á túa terra? Nada. Faime caso. Quixen cambiar de tema. Ofrecinlle o meu ipod e díxenlle que escoitase a canción que de modo sistemático cantaruxo cando viaxo a Galicia. O silencio durou uns segundos. E gústache isto? O meu xesto torceuse. É coma se eu puxéseche unha xota manchega, fillo. Meditei moito a resposta. Faleille do que representou para a cultura da miña terra que un cantante dunha aldea fóra, cunha canción en galego, número uno en España na lista de grandes éxitos. Expliqueille o que significou Andrés Do Barro para o impulso do galego como lingua naqueles anos moribundos. Nos intres nos que me deixou dicir algo  traducínlle a canción. Vaia. Non está mal a idea. Foi todo o que dixo. Cando chegamos ao parador, anticipeime e pedín dúas habitacións individuais. Aquí si que me quixo degolar. Creo que será mellor así, manifestei mentres botaba unhas cantas firmas nos diferentes papeis que me foron colocando diante. A cea foi tensa e chea de frases con dobre sentido. Esixiume —exactamente ese foi o verbo que utilizou— unha explicación. Crin que en Madrid deixarámolo todo moi claro. A isto chámaslle ti? Por favor, dime a palabra. Tesme desconcertadísima! Arroutadas. Así chámolle eu a estes cambios imprevistos, nados máis dunha caprichosa decisión que dun sensato raciocinio. Finalizou a cea cun cativo acordo sobre o que debiamos compartir. Ao día seguinte, pola mañá, viaxamos polos arredores de Compostela. Ensineille as dúas leiras que a miña familia  —nas ramas materna e paterna— posuía por entón en Bertamiráns e en Vedra. Dulcificóuselle un pouco o carácter. Pasaxeiro. O ataque concentrouse no feito de vendelas. Non quixen dar moitas explicacións. Non as ía a entender. Manifesteille que máis dor sentín cando experimentei a crúa realidade da súa perda. Pero aínda conservo un terreíño, apunteille con voz intrigante. Foi a explosión dos corpos celestes. Empezou a reprocharme, cunha contundencia vexatoria, que eu actuase como unha carpideira cando me propoñía certas viaxes e sempre puxese a desculpa da falta de diñeiro. Pero é un terreíño. Nada máis. Pero… ti ves como está isto cheo de guindastres? Cantos edificios de vivendas están a construírse nestes momentos neste lugar? Eu íaa dirixindo camiño do meu terreíño. Abusaba dela, pois non tiña nin idea de onde nos dirixiamos. Chegamos a Ortoño. Ensineille parte da ruta rosaliana. Reciteille algún verso de Cantares galegos. Bah! Déixache de tolerías! Ensíname o teu terreo! Reduce a velocidade e aparca baixo ese carballo. Baixámonos en silencio do coche. Ela, cunha présa inusitada; eu, cunha tranquilidade indecente. Aquí telo e mostreille o camposanto. A súa cara foi todo un poema. O seu xesto de curiosa alegría trocouse nunha mirada de repugnante zuna. Faleiche dun terreíño e ti botaches as campás a repicar. O regreso dá para outra historia.
(Tolo por ti)

filoso@filoso.gal

24 agosto, 2019
por José Mª Máiz Togores
1 Comentario

Os ladridos da noite

(aos insomnes, homes e mulleres que buscan, e non atopan, o día na noite)

Outra noite máis chegou,
e con negra sabana abrigoume,
e o meu soño novamente,
abandonoume.
Insomnio! Estas novamente aquí,
non regalas tregua algunha,
e tesme outra vez,
débil e rendido aos teus pés.
(Alfredo Rueda)

A aldea está moi afastada do núcleo urbano. Dende o alto apenas se percibe como un conxunto reducidísimo de casas. Unhas manchiñas negras, diría Azorín. Todo é silencio e paz. Esa quietude e mutismo propios dunha paraxe que non coñece o movemento urbano e cosmopolita. No campo, o trasfega e a actividade diúrnos retiráronse a descansar placidamente na reserva e sixilo da noite. No ceo fala pousada e sosegadamente unha ladaíña de estrelas ao redor dunha fermosa lúa chea. De lonxe escóitase o distante asubío, case  xemido, do vento. Neste recóndito lugar dormen os pazos señoriais, uns cheos de vida e outros semiderruidos, as vellas casonas, as sinxelas casas de labranza, as lendarias árbores dos bosques, os homes e mulleres, uns máis novos que outros, o rumoroso río e a verde campiña. Un espellismo de vida naufraga a tal hora coma se a beleza da paisaxe desertase nun combato consigo mesma.
Nunha destas casas habita o noso home.  Está firmemente construída e é moi espazosa. Muros vetustos que experimentaron unha infinidade de valiosas vivencias e foron testemuñas de inconfesables faladoiros. Desde aquelas veladas de fume e queimadas nas que se recitaban de modo espontáneo e case teatral coplas populares con sabor picante (Teño dous lunares, / teño dous lunares; / un xunto á boca, / e o outro onde ti sabes.) ata nas que, segundo as testemuñas presenciais das diferentes épocas, e que transmitiron oralmente de xeración en xeración ditas anécdotas, fraguáronse, sen éxito a maioría delas, moi significativas conspiracións da capital. Respírase un aire de vitorias pasadas, de feitos heroicos á sombra dun lume que xa non refulxe na cheminea. Nesta casa, na actualidade, destaca máis a ausencia de mobles, persoas e ambientes que a súa propia existencia. Sente máis a soidade que a vida. En toda ela albíscase o bulicio do pasado, ese tempo que ninguén quere esquecer e que pesa máis que o presente. Na súa galería, nas súas habitacións, nas súas paredes, miles de recordos, miles de vivencias, miles de imaxes amarelas. Algo hai no ambiente que vomita unha pronta destrución. A casa foi, xa non é.
O noso home está recostado na cama sobre un abrandado cuadrante, co embozo da saba, que esconde dúas grosas mantas, á altura do peito e unha luz amortallada ilumina levemente as súas mans. Unha fonda tristeza proxectan os seus ollos. Unhas lentes de presbicia randéanse sobre un nariz prominente e aquilina. Ten a cute amarelada e non dorme. Na súa man esquerda un sobado libro de versos (Mirei os muros da patria miña, / se un tempo fortes xa esborrallados / da carreira da idade cansados / por quen caduca xa a súa valentía) e na súa destra un vello rosario de prata compostelá salvagárdao espiritualmente, como di el, das recaídas mundanas. Ás veces, nas noites como esta, a altas horas, nesas horas tupidas da madrugada, o ladrido dun can ─un ouveo remoto, case imperceptible─ prodúcelle un afogamento inexpresable. É un ladrido desafinado, peregrino, case enfermo, cheo de escuras tebras. Mentres escoita, de lonxe, o ladrido deste can, todo lle resulta enmarañado e misterioso ao noso home, desde o máis simple verso ata o crucigrama en branco máis complicado. Quere saber cales son os sentimentos do devandito can, mais unha nebulosa axita a súa memoria nun descompensado peregrinaxe de doridos recordos. As súas indagacións pérdense na noite ocultas nas brumas dunha viscosa memoria que morre de amargura e chea de reproches.
Quen é este home? Que simbolismo angustioso e tráxico expresa a súa alma, sempre esperta na noite, escoitando, na distancia, o preguiceiro e lánguido ladrido deste can? Unha fonda mágoa hai nestes animais, os cales, nas morosas horas da noite, nas horas parsimoniosas e herméticas da madrugada, criban o insolente, descarado e case enfermo insomnio deste bo home. Son case imperceptibles. Suaves e asedados ladridos que os homes que non dormen escoitan desacougados e febrís, intimamente cegados, sen poder descifrar o contido da mensaxe que emiten. O noso home, minimamente agudo polo tabaco que de modo reverencial consome desde que era un mozo barbilampiño, escoita no crepúsculo pardo e tenebroso este diseminado latexado dos cans da noite. Leva anos coa mesma porfiada intención, pero non é quen de despexar o significado dos mencionados ladridos.
Cando o amencer comeza a branquear unha momentánea tranquilidade amorna os seus compasados nervios. Unhas nubes alongadas e de cor albariño camiñan coma serpes  polo ceo azul, na distancia. Pola xanela, e facendo un violento escorzo, o noso home veas e soña con que algún día poderá conciliar o soño e así poderá gozar do acolledor azul do novo día. Mira que llo dixeron veces: pensar negativamente no pasado dana a saúde, no futuro non. O seu bigote treme case imperceptiblemente, coma se quixese transmitir o nerviosismo dos seus anos mozos cando era o centro de todas as miradas femininas nas romarías da zona. Despois dun xesto violento coa súa man destra, coma se quixese despedir os recordos o noso home senta na cama e pousa os pés no chan, no renxente chan de madeira da primeira planta. As veas espértanse de forma momentánea dun vello letargo. Aos poucos levanta as mans, e coloca a dereita á altura do corazón. Xa non se oe nada. Só o seu lento respirar. Sente o seu latexado como de noite sentira o ladrido daquel afastado can. A causa do insomnio os seus ollos están acazapados, mergullados, cavernosos; e neles hai, como en quen ve a paz de preto, un lóstrego de eternidade.

filoso@filoso.gal

22 agosto, 2019
por José Mª Máiz Togores
1 Comentario

O supositorio do cardeal

En todos os tempos da nosa historia hai inxentes exemplos que nos levan a afirmar que non hai servilismo sen interese. Os que estadean poder sempre teñen no seu redor a alguén que os louve de bo grao. Será porque eles, antes de atopar os altos cumes do mando, fixeron dun xeito cuspidiño o que outros están agora teatralizando na súa faciana. Di un refrán castelán que onde foras fai o que vexas. Pois iso. Algún día ocupará o seu lugar, din os máis críticos e espelidos cando ven a un serradebaixo chimpando detrás do xefe.
Mira, hom, ¿non te decatas que ese é un lambecricas? ¡Boh! Xa verás como dentro de pouco terá un cargo no que meter ben a manciña. Ese non bota piropos sen esmola.
Estes comentarios escoitados arreo na rúa reflictan a realidade deses personaxes que só pensan en bicar o chan que acaba de pisar o seu amo ou ben de limpalo para que os seus zapatos non se emporquen. Ninguén hai máis perigoso ca eles. Fan a finta máis prodixiosa cando poñen no seu obxectivo un retento que lles entrampencha nos ollos. Son capaces de facer a viravolta máis arriscada coa única intención de se manter na untadela do compadraxe.
Estes lamecús ou lambeconas forman parte da historia das cidades, pobos e aldeas de toda a nosa xeografía. Na cidade de Santiago, hai moitos anos, había un home ó que lle chamaban como di o título deste conto: O supositorio do cardeal. ¿A razón? Moi sinxela.
Estou a falar dunha época na que en Santiago mandaban os cregos a de Deus. Todas as forzas políticas e sociais (o alcalde, o presidente do casino ou o reitor da universidade) só desexaban unha cousa: non escoitaren os berros da súa eminencia. Cando a súa eminencia berraba, ¡ai, miña nai!, tremaba a Berenguela[1] e acaneábanlles as pernas ós rexidores da cidade. As catro rúas da cidade escoitaban con piedade e medo o tanxemento encabuxado das dúas campás mentres o bufido do cardeal estoupaba no seu despacho. Ben por ler no xornal do día un artigo anticlerical ou por non saber os seus acólitos espremer ben os  fregreses da vila cando recibía nunha folliña a suma das esmolas recollidas na semana. Deste xeito, e para evitar os amúos da súa eminencia, o Sr. Alcalde, un pseudoliberal con certas gadoupadas anticlericais, decidiu asistir con el a todos os actos oficiais da vila, foran civís, relixiosos ou de calquera tipo. El, en persoa, explicaríalle polo miúdo todas as bagatelas do acto correspondente, e desfaría calquera contratempo que atoparen de socato. Suaba a fío o rexidor civil da vila correndo dun xantar de damas viúvas tras San Martiño Pinario[2] a unha misa funeral na igrexa da carballeira de Santa Susana[3]. Enguliu máis credos, salves, nosopais… que a máis devotas das freguesas da capela do Santísimo. Cada vez máis esmerriñado o alcalde, como un faneco; cada vez máis repoltrudo e zambullo a súa eminencia. Os dous homes non eran proporcionais, eran como o punto e mailo i, eran unha antítese hiperbolizada. Os risos eran abondos entre os restantes comensais ou asistentes ó acto. Medraba un, engurripaba o outro. As fotos das cerimonias sempre eran iguais: detrás do comellón e fermoso cardeal ía un pequerrechiño e esguízaro alcalde que, para non lle amuar, púñase no mesmo cu da súa eminencia.
De tanta torta e doce o señor cardeal non pode ciscar, e por iso leva preto do terceiro ollo un supositorio, para lle facilitar a liberación, dicían no casino os máis anticlericais e botaban a rir ás gargalladas, mentres o mentireiro (deste xeito bautizaron hai anos o xornal da vila), onde se inmortalizara tal desapiadada imaxe, pasaba sen descanso de man en man.

[1] Berenguela: Sobrenome da Torre do Reloxo ou Torre da Trinidade. Está situada entre a cabeceira e a porta de Platerías. É coñecida con este nome porque, inda que a mandou erguer o arcebispo Rodrigo de Padrón en 1316 sobre unha antiga torre románica, a rematou gótica o arcebispo Berenguel de Landoira como unha torre de defensa con cinco bandas sobre cada cara do cubo. Outros din que o sobrenome caeulle por mor da raíña Berenguela, muller de Alfonso IX, que está soterrada na catedral. Rematouna barroca o arquitecto santiagués Domingo de Andrade no século XVII.
[2] San Martiño Binario: É, sen dúbida, o segundo gran monumento santiagués. Trátase dun centro relixioso fundado no século X, daquela polos beneditinos. Se non estivera no colo da catedral, sería un dos monumentos máis sonados de Galicia. Nembergantes, a presencia do Apóstolo silénciao un pouquiño.
[3] Carballeira de Santa Susana: Pequeno conxunto de carballos. No pasado, aquí erguíanse os patíbulos para executar os condeados. Despois, foi centro e mercado de gando. No seu centro hai unha fermosísima capela. Está no paseo da Alameda, o pulmón de Compostela.
(Contos galegos)

filoso@filoso.gal

20 agosto, 2019
por José Mª Máiz Togores
1 Comentario

Ausencia

Ausencia
é ver a escura neve
azoutar en branco asaño
un non rematado aloumiño,
mentres o teu perfil
entre mil sombras
se esvaece.
(Ausencia)

filoso@filoso.gal

17 agosto, 2019
por José Mª Máiz Togores
1 Comentario

Circuncisión

Unha circuncidada máscara inmóbil amósame, como nun xénese perpetuo, segundo a segundo, o pulo dun instinto lucente; e anúnciame (afumado do teu abismo de cereixas) un último retallo de pel que nas miñas mans gardo desbocado e luxuriante para ti. Xa non podo máis. Aquilo que ti me dixeches con verbas recendentes hai varios séculos da miña soidade hoxe é un espello ferinte que me amosa un ser senlleiro e promiscuo en recunchos espidos de calor humano.
(Noites)

filoso@filoso.gal