INTRODUCIÓN (CONTOS GALEGOS)

| 0 comments


Quien puede olvidar de viejo
los tiempos de feliz chaval,
fumando de noche a escondidas,
sabiendo que eso estaba mal,
tirando la colilla,
mi madre que me pilla,
mi padre me castigará;
y mi primera trompa
sisando de la compra
y a casa sin poder cenar.
/…/[1]
Cando un decide botarlle a vista a eses anos da infancia e da adolescencia sempre atenázalle a un o risco de caer nunha subxectiva distorsión dos feitos rememorados. Por exceso de afecto moitas veces amosamos desa época unha imaxe artificial, por estoxadiza e iluminada dun xeito melindroso. Cando un se atopa nunha estación intermedia do seu traxecto vital, sente un a necesidade de reescribir aqueles anos que foron, dende a perspectiva actual, os máis ditosos. O problema é que en máis dunha ocasión a nostalxia se enchoupa dunha tristeza que disfraza a realidade.
Intentarei non caer niso.
Pero o recordo do val da Maía[2], esa pequena Galicia en grandiosa síntese[3], me convulsiona de tal forma que refrear a forza centrífuga que nace no meu interior é tarefa farto difícil.
Repito, intentareino.
¿Cales son os primeiros recordos da casa grande que posuía a nosa familia no lugar de Bertamiráns, capital, entón aldea de non máis de 300 habitantes, do concello de Ames? Innumerábeis. Cometería unha inxustiza se eu me puxese a facer unha listaxe de todos eles, pois máis dun, dunha carga afectiva ilimitada, permanecería soterrado no máis profundo da miña aciaga memoria e non vería nunca a luz.
Por este motivo, nesta introdución non quero falar dos grandes recordos nin das senlleiras ocasións. Eses que saen en todas as fotos, eses que se relatan unha morea veces cando algún de nosoutros fala dos tempos xa idos ou eses que foron inmortalizados por uns inquedísimos tomavistas que nos facían suar interminábeis ríos de anguria cada vez que queriamos gravar sen movementos algunha escena familiar.
Quero recordar simplemente esa primeira luzada que supuxo para min descubrir que na miña familia había un verdadeiro artista, un creador cun talento inmenso que navegaba, daquela, nas procelosas augas do mundo da canción.
Na habitación que había xusto enriba da cociña durmían os meus dous curmáns maiores. Dende mozo sentinme especialmente seducido por todo o seu. Non me custa nada recoñecelo. Sempre intentaron resgardar o seu cuarto de calquera inxerencia familiar. Era o seu santuario persoal, onde se xestaban desde as súas bromas e troulas ata as súas creacións artísticas máis ou menos exitosas. Un deses días chuviosos de finais de xullo, cando parecía que o verán estaba chegando ao seu fin, nos que o tempo dilátase primorosamente e as tardes fanse interminábeis, os curmáns pequenos intentabamos distraernos xogando ao agocho inglés polas diferentes estancias da casa vella. Era moi difícil esconderse con certo éxito porque sempre tiñamos unha voz adulta que nos daba unha boa quenta de orellas e aireaba, xunto ao nome, o lugar recóndito do noso agocho. Nun destes intentos, escollín o faiado que se atopaba situado xusto no teito da porta da  súa habitación, e ao cal eu vinlles subir nalgunha ocasión para fumarse sen seren collidos un cigarro. Logo de aniñarme nunha esquina, atemorizado polo son que eu cría de ratos, empecei a oír o tanxer dunha guitarra. Parecía que un dos meus curmáns estaba afinándoa. Ao pouco tempo, unha voz empezou a cantar a estrofa dunha simpática canción que, segundo os nosos queridos pais, non era apta para nenos, o popular Todos me queren.
Unha vella máis un vello
fixeron unha empanada,
a vella comeuna toda
e ou vello quedou sen nada.
Durante non sei canto tempo estiveron os dous dándolle voltas e máis voltas para atopar as estrofas que foran menos ofensivas, pero que non perderan o máis mínimo de graza e dobre sentido picareiro. Aí estaba a enfoscada emprega. Daquela, había que ter moito coidadiño. Eu, calado coma un peto, non perdín nin puntada e intentei imaxinarme unha película da escena. De pronto, soou unha nova estrofa:
O cura de Biduido[4]
ten a mala costume[5]
de rascarse os collóns
cos ferros dá lume.
Penso que a intención do meu curmán Carlos era seleccionar primeiro e posteriormente establecer a orde, ardua tarefa, das estrofas para a versión que o seu grupo musical (Mahía) ía gravar en Madrid nese mesmo outono.
A súa voz soaba limpa, diáfana e moi ben afinada. Hoxe recordo cheo de vergoña como, anos máis tarde, cando eu lle pedín que me fixese para a materia de Música de Maxisterio unha mala melodía, para non ser descuberto no plaxio. Inda así, fun acusado, xustamente, de pór o meu nome a unha composición allea.
José María, díxome a profesora alzando pouco a pouco o volume da voz, esta mala melodía non a puideches facer ti tan ben. O teu oído é cernil. ¿Quen che intentou facer ben unha mala sintonía?
Gocei tanto dese concerto privado, e ás veces furtivo, que o tempo deixou de existir para min. Escoitei todo tipo de cancións, aínda que todas elas propias da esmorga máis caralluda. Gocei máis que o sancristán de Coimbra. Naquela época non entendía ben esta expresión que repetía a torto e a dereito o enxoito electricista que viña a casa. Co tempo, descubrín que pertencía a unha canción popular galega moi coñecida que se cantaba arreo nas festas populares ou nas xuntanzas de amigos.
Cando saíron da habitación, eu introducinme nela con moitísimo coidado para ver se atopaba nalgún lugar as letras das devanditas cancións, pero nada, a marea foise pola borda, pois non vin nin un minúsculo fragmento de papel escrito. Todo o máis, un bosquexo do que ía ser o decorado do palco da festa que o segundo domingo de agosto celebraríase no campo das Pateiras[6]. Todo el era un debuxo alusivo ao acontecemento que durante ese inverno convulsionara ao mundo: a chegada do home á lúa. Cunha perfecta adaptación á idiosincrasia do lugar, aquilo era unha divertidísima recreación de tal evento.
Saín frustrado e sorprendido. Frustrado, por non atopar nin unha letra das cancións que soaban aínda na miña memoria; e sorprendido, porque aquel mozo que nos incitaba ao meu curmán Xurxo e a min a que practicásemos outro tipo de música, en absoluto recomendábel, era un home capaz de realizar calquera proxecto que se lle presentase diante.
Está claro que a miña admiración polo artista polifacético da familia tiña unha base moi sólida. Base que co tempo foise acrecentando e que, vostedes, xenerosos lectores, poderán comprobar ao gozar das ilustracións que acompañan aos meus textos literarios, todas elas realizadas pola man avezada e competente de Carlos Azcárraga Togores.

[1] Primeira estrofa da canción Quien puede olvidar de viejo do solista Carlos Azcárraga Togores. Este artista tamén era compoñente do grupo musical Mahía, que nos anos setenta tiveron varios éxitos como Carnaval, Carnaval; Meu cabalo e meu can, Non pensen que vou e Todos me queren. Os outros integrantes do grupo eran Juan Azcárraga Togores e Álvaro Pita da Veiga.
[2] Esta comarca natural, bañada polo río Sar, comprende integramente os concellos de Ames e Brión, e parte dos de Teo e Rois. As súas paisaxes son abertas e envórcanse nas terras veciñas, coma se non quixesen rematar xamais. Para gozar dela, evidentemente, hai que cruzala de día.
[3] Verbas de Eugenio Carré Aldao, tamén Uxío Carré Aldao (A Coruña, 1859—ídem, 1932). Libreiro e escritor español en lingua galega e castelá. Fíxose cargo en 1891 da librería de Andrés Martínez Salazar e da imprenta de Domingo Puga, onde tiña lugar un faladoiro galeguista, coñecida como A Cova Céltica, da que Eugenio Carré era o principal animador. Na súa imprenta apareceron gran parte dos libros dos autores galegos da época. Foi membro da Liga Galega (1897) e de Solidariedade Galega (1907), e foi un dos fundadores da Real Academia Galega, así como membro da Real Academia da Historia.
[4] Biduido: Parroquia do concello de Ames, provincia de A Coruña, e da diocese de Santiago de Compostela. Coñecido e recomendados para ver son o cruceiro do adro da igrexa de Santa María e mailo cruceiro de Raíces, que se atopa nun cruce de camiños.
[5] Costume e lume: Por influencia do castelán, cántanse en feminino, cando en galego son do xénero masculino.
[6] Pateiras: Campo situado na estrada (entón, corredoira) que leva a Covas, parroquia do concello de Ames. Pateira en galego significa dúas cousas: borracheira ou gaiola na que se gardan os capóns (galo novo capado) para ser cebados.

filoso@filoso.gal

Author: José María Máiz Togores

Profesor e escritor. O primeiro, de seguro. O segundo, iso creo.

Deja un comentario

Required fields are marked *.