28 de mayo de 2013
por Roberto G. Méndez
0 comentarios

Un mal momento para buscarse inimigos

Cando morreu Baroja, Cela opinaba que non é moi natural que un home que está morrendo, ocupado como se lle supón, mida moito e moi ben o último que di. Cando morreu el mesmo, xa saben, dixo “Viva Iria Flavia”, o propio Cela, e é difícil pensar que improvisou. Con isto non se quere dicir outra cousa que a cousa que se di: que morrer parece fácil, pero hai que verse, e que moi ao final dalgunhas vidas o lugar de procedencia pode acabar tendo unha importancia que non ten en ningunha outra circunstancia, porque convirán comigo en que se pode dicir, co último suspiro, “Viva San Cristóbal de la Polantera”, pero non vai quedar igual.

O poeta Walt Whitman envelleceu obsesionado coa última cousa que debía dicir, porque pensaba que as últimas palabras son a culminación dunha vida e non pode un deixar o mundo de calquera maneira. Pasoulle que as dúbidas lexítimas entre unha frase e outra chegaron con el moito máis alá do razoable, ata o punto final, e alí non todo o mundo ten o sangue frío de tomar decisións ou, no seu caso, improvisar lindezas. Walt Whitman dixo “merda” e morreu decepcionado pola propia creatividade, unha cousa absurda, porque dicir merda mentres se está morrendo describe a situación perfectamente. Peor foi o caso de Theodore Dreiser, tamén escritor e tamén norteamericano, que pensaba despedirse cun “Shakespeare, aí vou”, e acabou pedindo unha cervexa.

Eu nesas cousas, qué queren, volvo estar con Borges, que opinaba que hai que morrer ben, sen demasiado despregue de queixume, sen pretender que vai vir o diluvio tras de nós e cunha burla linda nos beizos. E aí é onde entra en xogo o talento de cada un. Por exemplo: a piques de morrer e instado por un crego a abxurar do demo, o asasino ruso Vladimir Keroukian contestou que non era o mellor momento para facerse inimigos. Por exemplo: Madame de Pompadour, postrada na cama, díxolle ao confesor que xa se retiraba que esperase un segundo, que sairían xuntos, e coas mesmas morreu. Por exemplo: cando alguén suxeriu tocarlle os pés porque se estaban fríos era evidente que xa non habitaba o mundo dos vivos, Buster Keaton musitou: “A santa Juana de Arco non lle pasou iso”, e non contou máis chistes.

Isto de Keaton é o complicado: ser un vivo ilustre e, no mesmo final, soltar unha agudeza que perpetúe o mito. Conseguiuno Bogart, que morría consumido polo alcohol e o tabaco e foi quen de dicir: “Non debín cambiar o scotch polos martinis”.  E conseguiuno tamén William Masterson, axudante de Wyatt Earp, que resumiu para o Morning Telegraph unha vida de tiros e fronteiras: “Eu saquei en limpo que todos nós recibimos da vida a mesma porción de xeo: os ricos, en verán; os pobres, en inverno”.  Claro que eles non morreron novísimos dunha mísera gripe nos días finais da primeira e Gran Guerra, que foi o que fixo que o pintor austríaco Egon Schiele protestase tanto: “E agora que termina a guerra, teño que marchar eu…”

En canto ás miñas preferencias en palabras finais, son ben coñecidas. Quedo co último que dixo aquel capitán unionista da Guerra Civil americana mentres observaba cuns prismáticos as aínda lonxanas tropas inimigas: “A esta distancia, non lle poderían acertar nin a un elefan…”

 

 

2 de abril de 2013
por Roberto G. Méndez
0 comentarios

Fragmentos de Apocalipse (20)

Se, por calquera motivo, o sol deixase de emitir luz, tardariamos como oito minutos en sabelo. Esta ignorancia é estupenda, porque nos aforrará, o día que pase, oito minutos de caos e frenesí, de multitudes asaltando os supermercados para acaparar pilas para as lanternas, coa estupidez das especies que se cren inmortais.

Un hospital de Las Vegas suspendeu en 1980 a varios traballadores por apostar sobre a hora en que morrerían os seus pacientes. Eu creo que bastaba con suspender unicamente aos que gañaban as apostas e dubidar logo, se iso, das mortes naturais máis recentes ocorridas no hospital, pero tamén é verdade que eu vexo moitas películas.

William Faulkner, que vía menos, pensaba que se pode confiar cegamente nas malas persoas, porque esas non cambian nunca.

Contan que Terry Kath, músico da banda Chicago, xogaba á ruleta rusa diante duns amigos cando dixo as súas últimas palabras, curiosamente sobre a pistola que apoiaba na sen: “Tranquilos, que non está cargada”. Isto vén dar a razón a miña avoa boa, que dicía que hai cousas que ten que revisar un mesmo, e a Mark Twain, que dicía, case coa mesma autoridade, que un pode andar por aí cunha pistola cargada e pode andar por aí cunha pistola descargada: o que non pode é andar por aí cunha pistola que non sabe se está cargada ou está descargada.

Non é fácil entender, tiña razón tamén Otto Preminger, por que en televisión sempre se piden desculpas polas interrupcións, pero nunca pola programación normal.

Quen queira comprobar como a verdade o fai libre só ten que seguir o consello do actor Patrick Murray e dicirlle ao seu xefe o que realmente pensa del.

 

16 de marzo de 2013
por Roberto G. Méndez
0 comentarios

Selección natural

Un día de outubro de 1923, mentres os terremotos devastaban Xapón, centos de obreiros duns teares mecánicos de Fuji permaneceron nos seus postos alén do valor. Alén do valor e xusto no sitio onde empeza a estupidez, para ser máis exactos: ao ser sorprendidos no traballo pola primeira sacudida sísmica, todos continuaron ao que estaban porque os seus xefes, sen dúbida ocupados en perder o cu para poñelo fóra de perigo, esqueceron dar a orde de “sálvese quen poida, se é que pode”. Obedientes e quietos, os centos de obreiros morreron esmagados uns segundos despois.

O peor de todo, con todo, non é morrer por parvo. É moito peor non poder ler, por morto, cousas como esta na prensa de despois: “Un pobo con corazóns deste temperamento xustifica a esperanza dos que agardan velo renacer, aínda con maior forza, de entre o monte de cascallos ao que reduxo as súas mellores cidades a última convulsión da Natureza”. O xornalista, claro, ou era un cachondo, ou era xaponés, porque o que merecían de verdade aqueles tipos, mortos a centos pola propia inconsciencia da propia vontade, son outros tantos e entón inexistentes Premios Darwin.

Os Premios Darwin,  xa os coñecerán, distinguen desde hai anos a todos aqueles que melloran o patrimonio xenético da especie  eliminándose a si mesmos dunha maneira, polo xeral, extraordinariamente imbécil, de modo que garanten a supervivencia da humanidade a longo prazo porque, grazas a eles e á súa ineptitude, a propia humanidade ten no seu seo, desde ese día en adiante, un parvo menos. Por exemplo: se vostede pensa, como xa pensou alguén, que é normal examinar o interior dun bidón de gasolina alumeándose cun chisqueiro, vostede, antes ou despois, gañará un Premio Darwin (e descansará, ben merecidamente, en paz).

Xa dixo Einstein que só dúas cousas son infinitas, o universo e a estupidez humana, aínda que non estaba moi seguro no que respecta ao universo. Normal. Pensen no terrorista que enviou unha carta bomba con franqueo insuficiente e o primeiro que fixo cando lla devolveron foi abrila. Ou no ladrón que roubaba cables de alta tensión sen cortar antes a corrente, cousa que non fixo, creo, máis que unha vez.

Ou pensen, se queren, na confirmación da vella máxima de que todo o mundo pode voar pero, por desgraza, soamente nunha dirección: en 1996, un avogado de Toronto caeu desde unha altura de vinte e catro plantas cando intentaba demostrar a golpes de ombreiro que as ventás daquel rañaceos eran irrompibles. Morreu no acto, e non viu pasar toda a vida por diante dos ollos nuns segundos, que é o que din que pasa, porque tiña a cabeza, podemos supoñer,  noutra cousa distinta: en ciscarse na nai do fabricante das citadas ventás, case seguramente.

O que non tranquiliza nada destes claros exemplos de selección natural vía mortos por idiotas é xustamente iso: que temos cada día novos claros exemplos de selección natural vía mortos por idiotas, o que quere dicir que a tal selección funciona coma o cu, porque se funcionase de verdade non quedaría idiota ningún para morrer por tal. Vai resultar, pois, que a que é parva é a especie, que calquera día se autodestruirá para mellorarse e, efectivamente, quedará mellorada coa propia extinción, co que a mágoa vai ser non estar xa por aquí para darlle o Darwin e botar as risas.

Snif.

 

 

16 de febrero de 2013
por Roberto G. Méndez
0 comentarios

Fragmentos de Apocalipse (19)

Durante a Segunda Guerra Mundial, houbo quen propuxo pintar  de negro a Casa Branca para evitar ataques aéreos. Pero qué lles vas dicir, a eses tipos, se logo gañaron.

Lin nalgures que é costume vestir de azul os bebés varóns porque houbo un tempo en que se pensaba que esa cor protexía dos espíritos malignos por ser a cor do ceo, residencia dos deuses, protección que non necesitaban as nenas porque non ían os tales espíritos a perder o tempo en prexudicar a seres inferiores. A min hai lóxicas que é que me desmontan: se eran elas as que chegaban a adultas do tirón, sen necesidade de disfrazalas, nin nada, ¿de que inferioridade, exactamente, estamos falando?

O único elixir da eterna xuventude que se me ocorre está en cambiar de planeta: eu mesmo, en Saturno, non tería nin ano e medio.

Nun formulario para o xuíz, a esposa que describe Bioy Casares en ‘Descanso de camiñantes’ declara, baixo o nome e a nacionalidade arxentina, no apartado que pregunta polo sexo: “Autodidacta, porque o meu home non me aprendeu nada”.

Nada hai tampouco máis admirable, en efecto, que a fortaleza de ánimo con que os millonarios sobrelevan os inconvenientes das súas riquezas. Ou en palabras de Jules Renard: “Se os cartos non che dan a felicidade, devólveos”. Cona.

 

2 de febrero de 2013
por Roberto G. Méndez
0 comentarios

A frecha partirá, quedará o arco

En Nepal, non me pregunten onde o lin, nenas escollidas cando teñen entre dous e catro anos son deusas ata que verten unha soa e primeira pinga de sangue. Como isto, antes ou despois, acaba pasando, as nenas en Nepal son moito máis conscientes que en ningures do que fai o tempo coas infancias, períodos, que non patrias, non amolen, nos que todos somos como bastante deuses, porque lle podemos, por exemplo, a Hulk. E cunha man no peto.

Aprendín de Xosé Cermeño, un amigo escritor, que os nenos son pouco de fiar, porque en canto lles dás algo de tempo deixan de ser nenos. Sen excepción ningunha. Pasa que despois, se puidesen, farían ao revés: serían vellos que deixarían de selo, tamén sen excepción, en canto lles quitasen de enriba algo de tempo. A diferenza é que isto último non se dá nunca, e de aí a resignación popular e fatalista que citaba, perdón pola insistencia, Borges, cando intuía que se estaba cruzando cunha muller bonita, porque daquela Borges, ademais de vello habitual, era cego con anos de experiencia: “partiu a frecha”, dicía Borges entón, pensando niso mesmo que pensarán vostedes, “quedou o arco”. Que sen frechas, convirán comigo, o arco está nada máis que para amolar.

Algo ten que ver tamén con isto da finitude resignada a resposta que daba Faulkner á pregunta do millón: ¿por que escribe vostede frases tan longas e tremendas e asfixiantes e sen fin, señor don William, co fácil e limpo que vén sendo escribir realismo sucio? A pregunta non é nada textual, claro. A resposta de Faulkner xa si: “Un home sabe que só dispón dun número limitado de anos para expresar unha verdade: no meu propio caso, teño o impulso de dicilo todo nunha soa frase porque un pode non vivir dabondo para dúas frases”.

Poderosa razón. Logo estaría Gustavo Adolfo de Suecia, inmune ó desalento. Cando, ao 92 anos, escribiu o seu testamento, empezouno, o tío, así: “Se algún día eu morro…”, como nada seguro de que iso fose pasar, algunha vez.

Para xentes menos optimistas, por se fose o seu caso de vostede, aí están os escritos de Stephen Hawking sobre o efecto de compresión do tempo previsto pola teoría da relatividade de Einstein: se unha persoa pasase media vida viaxando nun avión moi rápido, o seu envellecemento atrasaríase uns segundos. Vale que non é a inmortalidade. Non é, nin sequera, un lifting. Pero é unha vitoria. Pequena. Pequenísima. Sobre todo se un comete a imprudencia de ler ata o final a Hawking: “Por suposto, ese efecto beneficioso das viaxes en avión veríase compensado de sobra pola comida das liñas aéreas”. E o seu gozo nun pozo.

 

27 de enero de 2013
por Roberto G. Méndez
0 comentarios

Fragmentos de Apocalipse (18)

O ilustrado benedictino Benito Jerónimo Feijoo dicía das sereas que “é de supoñer que son o froito de coitos perversos entre individuos de dúas especies”. Como consecuencia, e ata ben entrado o século XIX, os mariñeiros e pescadores españois, antes de embarcar, desfilaban por diante dun maxistrado para xurarlle que, en caso de atoparse con algunha, non se darían á cópula con ela. Como consecuencia tamén, as sereas seguiron multiplicándose e poboando os mares, xa que aos mariñeiros nada lles dixo ninguén sobre xogar con peixes.

Se cadra ten razón Andrés Trapiello e a maneira de saír da néboa é entrar nun túnel. E logo xa veremos cómo saímos do túnel.

Os primeiros homes que se pousaron na Lúa tiveron que asinar, de volta na Terra e como calquera outro viaxeiro que entrase nos Estados Unidos, unha declaración para a aduana do país. O documento recolle qué contiña a equipaxe dos astronautas: “Mostras de rochas e po lunar”. Tamén cántas persoas se uniron á expedición na viaxe de volta: “Ningunha”. Unha única conclusión, pois: a Michael Jordan non o trouxeron eles.

Plinio O Vello e Erasmo de Rotterdam estaban de acordo: sufrir un cólico nefrítico é un dos motivos máis razoables para quitarse a vida. E eu parece que estou oíndo a miña avoa boa: estes aínda non pariron…

O escritor Hans Christian Andersen era feo coma un croio, pode que máis, e de aí que todos os especialistas coincidan no carácter autobiográfico de O parruliño feo, esa historia moral na que o parrulo diferente, rexeitado polos que cre os seus, atopa a aceptación e a beleza entre os cisnes, aos que si que pertence. O aterrador do conto, da súa moral e de Hans Christian Andersen é a vil condescendencia con que os cisnes, incluído el, co que lle tiña chovido, miran aos parrulos ao final, nadando estanque arriba.

 

12 de enero de 2013
por Roberto G. Méndez
0 comentarios

A memoria dos peixes

Damos todos por bo,  aínda a falta do relato directo dos protagonistas, por razóns evidentes, que a memoria dos peixes é moi corta, de apenas uns segundos, e que por iso non tolean na monotonía azul e charco dos acuarios. Hai tamén tipos peixe, con amnesias estrañas, que se namoran cada día da mesma muller, á que xa queren, porque non o recordan, que a queren, que a coñecen, que é a dona do gato que lles baila no estómago cada vez que a ven, porque cada vez que a ven é a primeira. Isto, sen amnesias estrañas, daría lugar ao que un definiría como xente feliz, pero pasa que disto, sen amnesias estrañas, non é nada seguro que haxa casos.

O normal é acordarse de todo o que doe e dunha parte mínima de todo o que non, pero sempre mal. Dicía Vila-Matas que dicía Borges que dicía seu pai, o pai de Borges, que en realidade é imposible ter recordos verdadeiros de ningunha cousa. Se hoxe recordo algo desta mesma mañá, viña dicir o vello, consigo unha imaxe do que vin esta mañá, pero se o fago esta noite, o que recordo xa non é o que vin esta mañá, senón a primeira imaxe que creou a memoria desa cousa que vin. Cada vez, ou sexa, que un recorda algo, non o está recordando de verdade: só está recordando a vez última que o recordou, o seu propio último recordo, que é igual que dicir que da cousa mesma que un quere recordar xa non recorda nada. E non ter recordos verdadeiros das cousas recordadas entristecía a Borges, salvado o trabalinguas, con razón.

Está logo a evidencia curiosa de que recordamos o que recordamos e esquecemos o que non sen motivo aparente, porque nos pasa así, sen que decida nunca a propia vontade. Parece que tamén nisto manda moito o azar, esa palabra máxica e economicísima que, basicamente, aforra explicacións. É, pois, de supoñer que se, de pronto, un calquera, vostede mesmo, eu, esquecese todo o que aínda recorda e recordase todo o que xa esqueceu, entón ese calquera sería outra persoa, diferente, seguro, e pode que mellor, porque un sempre pensa que con outras cartas gañaría este xogo coa gorra, sen baixar, sequera, do autobús. Un está, naturalmente, equivocado.

Un debe saber, como sabía, por exemplo, Bioy Casares, gran amigo de Borges,  que lle poden entrar ganas de ir en busca desa moza antiga que hoxe ve nunha foto do ano ‘86, que pode ter incluso o seu teléfono, o enderezo exacto, un plano da cidade na que vive agora. Pero un debe saber tamén que, de atopala, de atopar esa moza antiquísima e nena, vai atopala no ano 2013, nunca no ‘86.

E entón pasa que claro, non é iso, e pasa que o que é non pode ser.

 

24 de diciembre de 2012
por Roberto G. Méndez
0 comentarios

Fragmentos de Apocalipse (17)

Os habitantes de Yap, unha illa do Pacífico, utilizan grandes discos de pedra a modo de diñeiro. O máis grande mide uns catro metros de diámetro, e de aí o coñecido proverbio: os cartos non dán a felicidade, pero dunha boa hernia non te libra ninguén.

Hai unha complicada ecuación matemática que demostra que un, eu, vostede, vaise mollar menos se corre baixo a choiva que se frea e camiña, dando por suposto que pasa o mesmo tempo á intemperie nos dous casos. En realidade, o paraugas inventouse para que ningún xenio científico perdese o tempo nestas babecadas, pero foi, como se ve, un invento fallido que finalmente se usa, por non desinventalo, para non mollarse.

Poucas cousas máis tristes que verse na obriga de acudir ó vello Axioma de Allen: cando todo falla hai que ler as instrucións.

O cantante Jaime Urrutia contaba emocionado a espectacularidade das postas de sol na costa uruguaia, que remataban sempre co aplauso do público. O que non se entende é a qué espera o sol para empezar a facer bises.

Un de cada tres norteamericanos tira da cadea cando aínda está sentado no retrete. Se flipa vostede co dato, pense que hai xente por aí facendo a pregunta. Se flipa vostede co pensamento, saiba que hai xente que a contesta.

Dunha reunión de expertos en superpoboación saen os máis optimistas dicindo que no ano 2050 teremos que comer merda. -¿E logo qué pensan os pesimistas? -Que non haberá merda para todos. Claro que o chiste só ten graza se é un chiste.

Aos nenos de Madagascar intentan educalos na verdade contándolles que por cada mentira que digan nacerá unha serpe. Imaxínese neno en Madagascar. A profesora pregúntalle por qué chega tarde por terceira vez e recórdalle, mentindo, que se minte nacerá unha serpe. Dan ganas de contestarlle que qué facemos coa que xa temos.

Dúas pulgas curiosas e informadas falan mentres pasean: ¿cres que haberá vida noutros cans? O mesmo é cousa de extrapolar.

Conta a tradición oriental, desde Turquía ata Persia, que estaba Mula Nasrudin rodeando a súa casa con migas de pan cando se detivo un viaxeiro para preguntarlle para qué. Para protexerme dos tigres, contestou Nasrudin. Pero se aquí non hai tigres, sorprendeuse o viaxeiro. Ahá, dixo Nasrudin. Ves como funciona?

 

1 de diciembre de 2012
por Roberto G. Méndez
0 comentarios

Que me pasa, doutor?

Pauline Turner tiña unha casa, un marido e unha pequena rutina diaria que cumpría rigorosamente: cambiar, sen falta, de sitio o mobiliario. Nin o sofá, nin as camas, nin o piano de cola do salón azul, se é que tiñan piano, se é que era de cola, se é que había na casa un salón azul, aguantaban máis de dous días na mesma posición,  no mesmo cuarto, na mesma e lóxica postura que acostuman a ter todas as cousas. Cando despois de trinta e oito anos de sufrido e paciente matrimonio John, marido de Pauline, conseguiu o divorcio con carácter inmediato polo “comportamento irracional da cónxuxe”, Pauline foi irrebatible e case de caixón  no exercicio da defensa propia: “Cambiar o mobiliario de sitio”, dixo, como quen di qué hai, “é algo que fixen e farei sempre. Supoño que cada un ten a súa pequena obsesión, sexa a que sexa”.

Pois claro que si. Chegar cada día a unha casa distinta na que tes que buscar a neveira polos corredores, como lle pasaba a John, é seguramente unha experiencia, non direi eu que non, sobre todo a partir do sexto ano. Pero atopar a neveira sempre no mesmo sitio, sempre en vertical, sempre chea de cervexas frías, ten tamén bastante de psicótico, porque o aburrimento é posible que sexa a máis atroz das enfermidades mentais, de entre as coñecidas, e estamos todos un pouco fatal desta ou daquela cousa, eu moi especialmente, que falo con dragóns, que ás veces me contestan, que colecciono, aparte destas néboas, mares de chuvia nos zapatos.

Contaba Andrés Trapiello, o escritor, o caso crítico dun home que el coñecía e que padecía a estraña e aguda imposibilidade física de chegar a tempo ao traballo. O tipo vivía a vinte minutos da oficina, tiña a entrada ás nove da mañá, erguíase todos os días ás seis, pero chegaba tarde indefectiblemente. Erguíase antes, e tampouco era quen de entrar en punto. Acabou non durmindo, cun insomnio feroz, para fichar á hora, pero sempre había algo que se interpoñía entre el e o choio para que non cumprise cos horarios, cos xefes, co pringar solidario dos oficinistas. Cando o despediron estaba de internar, pero isto miña avoa boa nunca o crería e diría acerca deste asunto o que dicía sempre de asuntos parecidos: nada que non poida curar un mes de fame. Miña avoa era boa, xa o saben vostedes doutras ocasións, pero tendía un pouco a simplificar as problemáticas.

Tiven eu un amigo, en fin, e xa remato, que non é que aspirase a maquinista do Metro de Madrid: é que aspiraba a ser o Metro mesmo, e percorría o andén emitindo ruídos de portas que se abren, de bucinas que avisan, de xente en hora punta empurrándose moito e con deleitación. Non fai falta dicir que non o conseguiu, ese soño lexítimo de ser un tren vermello, pero non o vin lonxe: eu fun montado enriba algunha vez, e aínda a día de hoxe, cando lle soa o móbil, o que soa é, primeiro, un eco e un “ding dong”, e logo unha voz metálica con mensaxes sutiles, unha cousa do tipo: “próxima estación, Avenida de América”.

Estamos todos, pois, bastante mal. Pero non somos nós os que peor estamos. Hai quen pensa que as cousas significan o contrario do que significan. Que tocar as pensións é non tocar as pensións. Que subir os impostos é non subir os impostos. Que amnistiar aos defraudadores é non amnistiar aos defraudadores. Que privatizar a sanidade é non privatizar a sanidade. Que cobrar polas cousas é regalalas. Hai xente así. Sae nos telexornais. Todo o tempo. Para dicirnos que os tolos somos nós.

Vese que pensan que, ademais de estar tolos, somos imbéciles.

 

18 de noviembre de 2012
por Roberto G. Méndez
0 comentarios

Fragmentos de Apocalipse (16)

Durante a Primeira Guerra Mundial, era crenza firme entre os pilotos de combate que todos eles eran inmortais se ninguén os fotografaba antes de emprender o voo, precaución que Manfred von Richthofen, o Barón Rojo, pasou por alto unha soa vez, o día da súa misión final, cando deixou que o fotografasen acariñando un can. A ninguén sorprendeu, pois, que o Barón non volvese aquel día, aínda que algo tería que ver nesta última circunstancia, intúo, o piloto canadense que abateu o seu avión.

En Polonia, se un ve un desenfeluxador, que vén sendo quen limpa as chemineas, debe agarrar un botón ata atopar tres señoras con lentes ou unha monxa, momento no que quedará libre da mala sorte que o ameazaba. Isto explicaría o caso do suicida da cremalleira, que ao non levar botóns preferiu adiantarse ás desgrazas e rematar con todo.

O mellor, con todo e con carácter xeral, é aplicar sempre tres principios básicos e mínimos, que poden ser estes ou tampouco: non tomes a vida demasiado en serio, que non se sae vivo; vai aos funerais doutras persoas, ou esas persoas non virán ao teu; e confía, se queres, na pata de coello, pero recorda que non lle serviu de nada ao coello.